Σοσιαλισμός και ελευθερία

του Περικλή Καπετανόπουλου

Δημοσιογράφου-Ιστορικού

Για να απαντήσει κανείς στο ερώτημα για την σχέση της ελευθερίας με το σοσιαλισμό, πρέπει πρώτα να ορίσει τι είναι ελευθερία. Κατ’ αρχήν πρέπει να έχει κανείς υπόψη του, ότι η λέξη ελευθερία και ισότητα, δεν έχει μόνο μια σημασία. Ανάλογα την εποχή και τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που επικρατούν,οι έννοιες αυτές λαμβάνουν διαφορετικό περιεχόμενο. Ο Μαρξ διακρίνει τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη, δηλαδή διαχωρίζει τα ατομοκεντρικές ανθρώπινες ελευθερίες της θρησκευτικής συνείδησης και της ιδιοκτησίας, από τα πολιτικά δικαιώματα τα οποία προϋποθέτουν πολιτική κοινότητα και συλλογική δράση. Στο συγκεκριμένο σημείωμα καλούμαστε να απαντήσουμε στο ερώτημα, ποιο είναι το περιεχόμενο της ελευθερίας στην πολιτική θεωρία του σοσιαλισμού.

Η εκπλήρωση των βασικών ανθρώπινων αναγκών αποτελεί την ουσία της ελευθερίας για τους πολίτες οι οποίοι εμφορούνται από τα σοσιαλιστικά ιδεώδη. Οι σοσιαλιστές θεωρούν ότι αφού οι άνθρωποι είναι δέσμιοι των ίδιων αναγκών, συνεπάγεται ότι η κάλυψη αυτών των αναγκών αντιμετωπίζεται στη βάση της ισότητας. Συνεπώς ο σοσιαλισμός είναι συμβατός με την έννοια της ελευθερίας κάτω από το πρίσμα της ισότητας στην παροχή υλικών αγαθών.Αν και οι σοσιαλιστές, όλων των αποχρώσεων, έχουν την ίδια άποψη για την ουσία της ελευθερίας και της ισότητας στους υλικούς πόρους, δεν συμφωνούν για το βάθος στο οποίο αυτές οι έννοιες μπορούν και πρέπει να εφαρμοστούν. Οι κλασικοί μαρξιστές και οι κομμουνιστές (μαρξιστές – λενινιστές)υποστηρίζουν την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και την αντικατάστασή της από τις κοινωνικοποιημένες σχέσεις παραγωγής. Αντίθετα οι αναθεωρητές σοσιαλιστές (ρεβιζιονιστές), δεν υποστηρίζουν την κατάργηση του καπιταλισμού, αλλά τον εξανθρωπισμό του μέσω της φορολογίας, ως βασικού αναδιανεμητικού μηχανισμού του παραγόμενου πλούτου. Σε κάθε περίπτωση στο σοσιαλισμό, θεμελιώδης προϋπόθεση για την διεύρυνση της ελευθερίας είναι η επίτευξη της κοινωνικής ισότητας, σε σχετικό ή απόλυτο βαθμό.

Η θεωρία του επαναστατικού σοσιαλισμού

Το ερώτημα λοιπόν, στο κατά πόσο σχετίζεται ο σοσιαλισμός με την έννοια της ελευθερίας, ξεκινά από ότι η πολιτική θεωρία αποτελεί κλάδο της ηθικής φιλοσοφίας, και έχει ως αφετηρία την ανακάλυψη και την εφαρμογή ηθικών εννοιών στη σφαίρα των πολιτικών σχέσεων (Berlin, 2001).Η φιλοσοφία του Μαρξ αποτελεί την ουσία του κλασικού μαρξισμού και του επαναστατικού σοσιαλισμού, όχι μόνο τον 19ου αιώνα, αλλά και μετέπειτα. Ολόκληρη η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι , σύμφωνα με την μαρξική αντίληψη, τίποτα άλλο, παρά μια διαρκής πάλη ανάμεσα σε καταπιεστές και καταπιεσμένους, η οποία διατρέχει διάφορα ιστορικά στάδια, έως ότου επέλθει το τέλος της Ιστορίας, με την οικοδόμηση της αταξικής κοινωνίας, η οποία θα στηρίζεται στην κοινωνική ιδιοκτησία του παραγόμενου πλούτου.

Σύμφωνα με τον Μαρξ οι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής, στον καπιταλισμό, αδικούν και καταπιέζουν τους μισθωτούς που απασχολούν, παραβιάζοντας την ανθρώπινη φύση η οποία είναι συνεργατική (Heywood, 2007). Εντός των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής ο εργαζόμενος, όχι μόνο καταπιέζεται από το σύστημα, αλλά και δεν είναι ελεύθερος να απολαύσει το προϊόν της εργασίας του, από το οποίο έχει αποξενωθεί (Μαρξ, 2005). Επίσης ο εργάτης δεν βιώνει την ελευθερία, όταν αναγκάζεται να εργαστεί κάτω από την επίβλεψη στελεχών της εργοδοσίας, οι οποίοι καθορίζουν, τόσο τον τρόπο, όσο και τις συνθήκες εργασίας του.

Ο Μαρξ θεωρούσε συστατικό της ελευθερίας του εργαζομένου, τον ελεύθερο χρόνο, ώστε να μπορεί το κάθε άτομο να ασχοληθεί με ότι το ίδιο επιλέξει.Οι εργάτες του Σικάγου το 1886, έδωσαν το δικό τους περιεχόμενο στην λέξη ελευθερία που συμπυκνωνόταν στο σύνθημα: «Οκτώ ώρες εργασία, οκτώ ώρες ανάπαυση, οκτώ ώρες ύπνος». Η μαρξική θεώρηση της ελευθερίας έρχεται μέσα από την επανάσταση (Μαρξ,2005). Απαραίτητη προϋπόθεση όμως για να δημιουργηθούν επαναστατικές συνθήκες ήταν η ωρίμανση της ταξικής συνείδησης του προλεταριάτου, πρωταρχικά σε χώρες με μεγάλη βιομηχανική ανάπτυξη.

Απέναντι στην αστική δημοκρατία, η πρόταση του Μαρξ ήταν το πολίτευμα της κομμουνιστικής αταξικής κοινωνίας και την ταύτιση της νομοθετικής με την λαϊκή εξουσία (Μαρξ, 2010). Στις νέες κοινωνικοποιημένες συνθήκες παραγωγής, ο Μαρξ υποστήριζε ότι βασικός στόχος θα ήταν όχι κυρίως η αύξηση της παραγωγής,αλλά η ικανοποίηση των αναγκών των εργαζομένων, οι οποίοι για πρώτη φορά στην ιστορία θα μπορούσαν, συνειδητοποιώντας τις δυνατότητες τους, να ορίσουν την μοίρα τους (Held, 2007).

Ο επαναστατικός σοσιαλισμός, εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στην ιστορία από το κόμμα των μπολσεβίκων (Российская коммунистическая партия большевиков) στη Ρωσία, μετά την Οχτωβριανή Επανάσταση του 1917. Οι μπολσεβίκοι, προσπάθησαν να οργανώσουν το πρώτο στον κόσμο εργατο-αγροτικό κράτος, σύμφωνα με την θεωρία του Μαρξ. Ο ηγέτης της κόμματος των μπολσεβίκων Λένιν (Βλαδιμίρ Ιλιτς Ουλιάνοφ) πρότεινε την οργάνωση ενός κόμματος «νέου τύπου», πάνω στις αρχές του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού, δηλαδή την εσωκομματική δημοκρατία, αλλά και την σιδερένια πειθαρχία στην υλοποίηση των αποφάσεων της κομματικής οργάνωσης κάθε επιπέδου, όχι μόνο από την πλειοψηφία, αλλά και από την μειοψηφία. (Λένιν, 1973).

Η εσωκομματική δημοκρατία, σύμφωνα με τον Λένιν, λειτουργούσε μέσα από την ελεύθερη συζήτηση και την ενότητα στη δράση. Η δράση του κόμματος των μπολσεβίκων αποσκοπούσε στην ταξική αφύπνιση των εργαζομένων της πόλης και του χωριού και στην οργάνωση τους για την πραγματοποίηση της προλεταριακής επανάστασης.

Όμως οι συνθήκες του εμφυλίου πολέμου και η ξένη στρατιωτική επέμβαση των χωρών της ΑΝΤΑΝΤ στη νεαρή Σοβιετική Δημοκρατία της Ρωσίας, επέτρεψαν την κολεκτιβοποίηση μόνο ενός τμήματος της βιομηχανικής και αγροτικής παραγωγής και οδήγησαν στην Ν.Ε.Π (Νέας Οικονομικής Πολιτικής 1919-1924). Η Ν.Ε.Π άφηνε περιθώριο για την ύπαρξη μικρών ιδιωτικών βιομηχανικών επιχειρήσεων, με όρους καπιταλιστικής οικονομίας,ενώ παράλληλα επέτρεπε στον αγρότη την δυνατότητα να πωλεί το πλεόνασμα των αγαθών του, στο ελεύθερο εμπόριο (Τόλιος,2010).

Η εφαρμογή του επαναστατικού σοσιαλισμού

Η μαρξική θεωρία, σε ορισμένα σημεία επιδέχεται διάφορες ερμηνείες(Held, 2007). Η πεποίθηση για μια προδιαγεγραμμένη πορεία της ανθρώπινης κοινωνίας, η οποία εδράζεται πάνω σε μια ντετερμινιστική αντίληψη για την ανθρώπινη φύση, στην ουσία αφήνει πολύ μικρά περιθώρια στην ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Η οργάνωση της κοινωνίας, σύμφωνα με τα λενινιστικά πρότυπα, συνεπάγεται την υποταγή της μειοψηφίας στην πλειοψηφία. Η ηγεσία του Σοβιετικού Κράτους επιχείρησε την εφαρμογή καινοτόμων πολιτικών και κοινωνικών μετασχηματισμών. Στο πλαίσιο αυτών των ρηξικέλευθων κοινωνικών αλλαγών, η αστική ιδεολογία καθώς και τα κόμματα τα οποία την εξέφραζαν τέθηκαν στο πολιτικό περιθώριο, ως υποσκάπτοντα το σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής. Από την στιγμή όμως, που τα αστικά κόμματα της Ρωσίας πέρασαν ανοιχτά στο πλευρό των νοσταλγών του τσαρικού φεουδαρχικού καθεστώτος στον Εμφύλιο Πόλεμο (1918-1922) και των ξένων εισβολέων (μεταξύ των οποίων και ο Ελληνικός Στρατός(Α΄Σώμα Στρατού με τις ΙΙ και ΧΙΙΙ Μεραρχίες με σύνολο 23.351 ανδρών), απαγορεύτηκε η δράση τους. Έτσι στη Σοβιετική Ρωσία μετά την λήξη του Εμφυλίου Πολέμου, λειτουργούσε νόμιμα μόνο το κόμματων μπολσεβίκων με επίσημη ιδεολογία το μαρξισμό-λενινισμό (Κορδάτος, 1959).

Το 1922 στην ηγεσία του Ρωσικού Κομμουνιστικού Κόμματος των Μπολσεβίκων αναδείχτηκε ο Στάλιν και το 1928 άρχισε να εφαρμόζεται το πρώτο πεντάχρονο πλάνο κολεκτιβοποίησης της οικονομίας. Οι δολοφονικές επιθέσεις ενάντια στους πρωτοπόρους κομμουνιστές και βιομηχανικούς εργάτες οι οποίοι στάλθηκαν στην ύπαιθρο για να βοηθήσουν στην κολεκτιβοποίηση αυξήθηκαν εννέα φορές (Μάρτενς,1997). Είναι η πρώτη φορά που η συντριπτική πλειοψηφία των εργατών και των αγροτών προσπάθησε να παρέμβει οργανωμένα και βάσει κεντρικού σχεδιασμού στο σύνολο της οικονομικής δραστηριότητας. Στην προσπάθεια εδραίωσης του νέου καθεστώτος, οι πολιτικοί του αντίπαλοι, (οι οποίοι την περίοδο 1924-1932 εντοπίζονται κυρίως στους πλούσιους χωρικούς της υπαίθρου), διώχθηκαν πολιτικά και εξορίστηκαν μακριά από τον τόπο κατοικίας τους.Τα θύματα εκατέρωθεν ανέρχονται σε εκατομμύρια νεκρούς.

Εάν κρίνουμε τον σοσιαλισμό από την σκοπιά της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυτικού τύπου, υπήρξε περιστολή των πολιτικών ελευθεριών των αστών και των υποστηρικτών του τσαρικού καθεστώτος στο εργατο-αγροτικό κράτος της Σοβιετικής Ρωσίας. Όμως οι πραγματικές προϋποθέσεις ελευθερίας, κατά τον Μαρξ, είναι η ασφάλεια που αισθάνεται ο πολίτης από τις φυσικές καταστροφές, η εξάλειψη των πιέσεων από ανεκπλήρωτες καθημερινές ανάγκες του, καθώς και ο ελεύθερος χρόνος για δραστηριότητες της επιλογής του. Συνεπώς οι σοβιετικοί πολίτες απολάμβαναν ουσιαστικές ελευθερίες, όπως πρόσβαση στην αξιοπρεπή εργασία, δημόσια υγεία, παιδεία, κατοικία, ελεύθερο χρόνο, κ.α., πράγματα αδιανόητα την σημερινή εποχή για την πλειονότητα των Ελλήνων, καθώς και για 125 εκατομμύρια Ευρωπαίους οι οποίοι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (Iωάννου, 2011).Στο σοσιαλιστικό κράτος της Σ.Ε η κοινωνία είχε την ελευθερία να απολαμβάνει τα παραγόμενα αγαθά σε πολύ χαμηλές τιμές και ορισμένα (όπως η στέγη), με συμβολικό τίμημα. Και αυτό συνέβαινε διότι στο σοσιαλισμό το αποτέλεσμα της παραγωγής μοιραζόταν στο σύνολο της κοινωνίας, ενώ στο καπιταλισμό ο κεφαλαιοκράτης την υπεραξία της εργατικής δύναμης.(Χατζηαργύρη, 1976).

Παρ’ όλα τα θετικά βήματα που έγιναν στον τομέα των κοινωνικών ελευθεριών στη Σ.Ε, η παντοδύναμη γραφειοκρατία, η οποία κληρονομήθηκε από το τσαρικό καθεστώς, μετά το 1953, δεν έδειξε καμιά διάθεση να παραχωρήσει ούτε ψήγμα από τα προνόμια της, αφήνοντας χώρο για την ανάπτυξη των ατομικών ελευθεριών, του πολυκομματικού κοινοβουλευτισμού, και της ελεύθερης διακίνησης προσώπων, εμπορευμάτων και ιδεών ((Παπανικολάου, 1996).Η σοσιαλιστική θεωρία επικεντρώθηκε στην έννοια της αλλοτρίωσης των εργαζομένων και της υποδούλωσης του πνεύματος. Ο επαναστατικός σοσιαλισμός σχετίζεται με την έννοια της ελευθερίας σε σχέση με το δικαίωμα για την ισότιμη πρόσβαση όλης της κοινωνίας στα υλικά και πνευματικά αγαθά, τόσο σε θεωρητικό, όσο και πρακτικό επίπεδο.Ο μετα-Μαρξισμός ο οποίος αναπτύσσεται στις μέρες μας από ορισμένους φιλοσόφους, σχετίζεται με τα νέα κοινωνικά κινήματα, (των γυναικών, το οικολογικό, κ.α), χωρίς να εστιάζει την κοινωνική απελευθέρωση του εργαζομένου, αφαιρώντας την βαθύτερη ουσία της κλασικής μαρξιστικής σκέψης (Heywood , 2007).

Η θεωρία του εξελικτικού σοσιαλισμού

Ο εξελικτικός σοσιαλισμός ή ρεβιζιονισμός, άντλησε αρχές από θρησκείες και φιλοσοφικά κινήματα που είχαν στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη, την καταπολέμηση της φτώχειας, και γενικότερα των κοινωνικών αδικιών. Ο εξελικτικός σοσιαλισμός δεν επιδιώκει την ανατροπή του καπιταλισμού για να υπάρξει πραγματική ελευθερία για τους εργαζόμενους, αλλά την μεταρρύθμιση του, ώστε να αποβάλλει την ανηθικότητα της πλεονεξίας. Οι αναθεωρητές σοσιαλιστές και οι σοσιαλδημοκράτες στόχευαν στην διεύρυνση της έννοιας της ελευθερίας και της ισότητας, ενώ πρότειναν ως μοντέλο τη μικτή οικονομία, ένα κράμα καπιταλισμού και κοινωνικής ιδιοκτησίας. Στόχος τους ήταν ο έλεγχος της ελεύθερης αγοράς από το κράτος, μέσω της αναδιανεμητικής φορολόγησης προς όφελος των οικονομικά εξαθλιωμένων πολιτών (Heywood , 2007).

Η διαφορά επαναστατικού σοσιαλισμού και εξελικτικού σοσιαλισμού είναι ότι, ενώ ο πρώτος είχε ξεκάθαρο οικονομικό στόχο, ο δεύτερος ήταν σε σύγχυση όσον αφορά τον προσανατολισμό του (Held, 2007). Ο εξελικτικός σοσιαλισμός τελικά κατέληξε να αντιλαμβάνεται τα θέματα της οικονομίας, περισσότερο με φιλελεύθερους και λιγότερο με σοσιαλιστικούς όρους. Η μεγαλύτερη διαφοροποίηση ίσως μεταξύ σοσιαλιστών και νεοφιλελεύθερων είναι ότι, για την παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία, ως ελευθερία νοείται η ίση υπόσταση των ανθρώπων στη σφαίρα της πολιτικής και τον δημόσιο βίο και όχι η ίση πρόσβαση στους οικονομικούς πόρους. Δηλαδή η ταξική θέση του κάθε ανθρώπου στην παραγωγική αλυσίδα, δεν θα πρέπει να καθορίζει τις κοινωνικές του σχέσεις. Η συλλογιστική αυτής της θέσης είναι, ότι από την στιγμή που δεν μπορεί να υπάρξει οικονομική ισότητα, θα πρέπει η προσπάθεια να προσανατολιστεί στις κοινωνικές σχέσεις οι οποίες δεν εξαρτώνται από την οικονομική θέση κάποιου(Kymlicka, 2005).

Τέλη της δεκαετίας του ΄70 και αρχές δεκαετίας του ΄80 ο εξελικτικός σοσιαλισμός επηρέασε την πολιτική ζωή της Δυτικής Ευρώπης, ως «νεο-αναθεωρητισμός» (Ινστιτούτο Φιλοσοφίας ΕΣΣΔ, 1984). Η μεγαλύτερη συνεισφορά του σοσιαλιστικού ρεφορμισμού στην παγκόσμια πολιτικο-οικονομική σκέψη ήταν η θεωρία για τον «τρίτο δρόμο» ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό. Στο πλαίσιο αυτής της θεώρησης των πραγμάτων, η αγορά, δηλαδή το διεθνές κεφάλαιο στην όποια μορφή του, τοποθετείται υπεράνω του εθνικού κράτους, και η σοσιαλδημοκρατία προσχωρεί στην κοινωνία της πληροφορίας, την οικονομία της γνώσης και αποδέχεται τελικά την παγκοσμιοποίηση (Κοτζιάς, 1984). Η σοσιαλδημοκρατία υποστηρίζει το κράτος πρόνοιας μόνο ως αρωγό σε όσους το έχουν πραγματικά ανάγκη, θεωρώντας ότι η χρηματιστικοποίηση της οικονομίας έχει προκαλέσει βαθιές ρωγμές στις δυτικές κοινωνίες (Heywood , 2007).

Η εφαρμογή του εξελικτικού σοσιαλισμού

Οι σοσιαλδημοκράτες υποστηρίζουν την ανάγκη ενίσχυσης του κρατικού μηχανισμού προκειμένου με την παρέμβαση του, να τιθασεύσει, στο μέτρο του δυνατού, την οικονομία της αγοράς. Το ενδιαφέρον τους στράφηκε δηλαδή στην εξίσωση των κοινωνικών ανισοτήτων, αφού δεν είχαν στόχο, ως αναθεωρητές του σοσιαλισμού, να επιδιώξουν την δημιουργία συνθηκών εξισωτικής οικονομίας μέσω της κοινωνικοποίηση της παραγωγής. Όμως ο Μαρξ υποστήριζε ότι οι κοινωνικές ανισότητες πηγάζουν από τις οικονομικές ανισότητες (Kymlicka, 2005).

Το ερώτημα λοιπόν το οποίο προκύπτει είναι, πως μπορεί σε μια κοινωνία όλοι να θεωρούνται ίσοι, όταν οι οικονομικές ανισότητες συνεχίζουν να υπάρχουν. Σε επίπεδο κρατικής οργάνωσης ο νέο-αναθεωρητισμός, επιφανειακά συνδυάζει όλες τις επιδιώξεις τις οποίες υποθετικά, θα μπορούσε να έχει ένα ελεύθερο κράτος. Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Στο πεδίο της εφαρμοσμένης πολιτικής αποδείχθηκε αδύνατος ο συνδυασμός όλων όσων εξαγγέλλει ο νέο- αναθεωρητισμός διότι εμπεριέχει διαφορετικά κινήματα τα οποία προσπαθούν να συνδυάσουν παραδόσεις εκ διαμέτρου αντίθετες. Συνεπώς αποκαλύπτεται ο πραγματιστικός χαρακτήρας του. Το πρώτο πράγμα το οποίο ενδιαφέρει τους εκπροσώπους του είναι η προσέλκυση ικανού αριθμού ψηφοφόρων. Η μη συνεκτική ιδεολογία είναι χαρακτηριστικό δείγμα νέο-αναθεωρητισμού, όπως το φασιστικό κίνημα του πρώτου μισού του 20ου αιώνα

Συμπερασματικά, ο επαναστατικός σοσιαλισμός, ή μαρξισμός-λενινισμός, όπου εφαρμόστηκε έδωσε στους εργαζόμενους κοινωνικά δικαιώματα και ελευθερίες διαχείρισης του ελεύθερου χρόνου τους, οι οποίες στο σημερινό παγκοσμιοποιημένο καπιταλιστικό σύστημα παραμένουν ζητούμενα για την μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας. Ο εξελικτικός σοσιαλισμός, αν και προβάλλει αφηρημένα την έννοια της ελευθερίας, σε επίπεδο προθέσεων, στη πράξη αδυνατεί να την επιβάλλει σε κοινωνικό επίπεδο, εφόσον δεν ενδιαφέρεται για την οικονομική ισότητα μεταξύ των μελών της κοινωνίας. Ο σοσιαλισμός έχει αναφορά σε μια θετική έννοια της ελευθερίας, η οποία προϋποθέτει την αγαθή φύση των ανθρώπων. Η απάντηση τώρα στο ερώτημα, κατά πόσο σχετίζεται ο σοσιαλισμός με την έννοια της ελευθερίας, απαιτεί πρώτα να ορίσει κανείς τι είναι ελευθερία και στη συνέχεια να απαντήσει ποια είναι η σχέση του σοσιαλισμού μαζί της. Όμως στην σύγχρονη κοινωνία στην οποία αυξάνονται διαρκώς τα δικαιώματα, άλλο τόσο αυξάνονται και οι υποχρεώσεις. Συνεπώς η έννοια της ελευθερίας είναι από την ίδια της τη φύση αντιθετική. Στην πραγματικότητα δεν μπορεί να υπάρξει η ουτοπία της απόλυτης ελευθερίας. Κάθε περιορισμός στην ελευθερία του πολίτη, ο οποίος ζει και αναπτύσσεται ενός της κοινωνικού συστήματος, σημαίνει με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο ότι δεν υπάρχει απόλυτη ελευθερία.

Βιβλιογραφία:

Heywood ,Α.(2007), Πολιτικές Ιδεολογίες, Αθήνα: Επίκεντρο

Μαρξ, Κ.(2005), Ο Καρλ Μαρξ για τον εργάσιμο χρόνο, Αθήνα : Σύγχρονη Εποχή

Held, D. (2007),Μοντέλα Δημοκρατίας, Αθήνα : Πολύτροπον

Λένιν,Β.(1973), Για τους κανόνες της κομματικής ζωής και τις αρχές της κομματικής καθοδήγησης, Μόσχα: Νέα Βιβλία

Τόλιος,Γ. (2010), Ο Οκτώβρης και η Εποχή μας, Αθήνα: Τόπος

Mάρτενς,Λ. (1997), Μια άλλη ματιά στο Στάλιν, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή

Χατζηαργύρη,Κ.(1976), Η ΕΣΣΔ, Αθήνα: GUTENBERG

Παπανικολάου, Λ.(1996), Ο ρόλος της Αγροτικής Κοινότητας στη Ρωσική Επανάσταση, Αθήνα: Ιαπετός

Kymlicka, W. (2005),Η πολιτική φιλοσοφία της εποχής μας, Αθήνα : Πόλις,

Ινστιτούτο Φιλοσοφίας, Ακαδημίας Επιστημών ΕΣΣΔ, (1984), Η πάλη των ιδεών στο σύγχρονο κόσμο, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Κοτζιάς, Ν.(1984), Ο «τρίτος δρόμος» του ΠΑΣΟΚ, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Berlin, Ι.(2001),Τέσσερα δοκίμια περί ελευθερίας, Αθήνα: Scripta

Κορδάτος,Γ.(1959), Η εκστρατεία της Ουκρανίας, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, Αθήνα: 20ς Αιώνας.

Ιωάννου, Μ.(2011), ΕΣΣΔ Με το χέρι στη καρδιά, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή

Μαρξ,Κ.(2010), Για το εβραϊκό ζήτημα, Αθήνα: Γκοβόστης